چکیده فارسی:مفسر المیزان از جمله مفسرانی است که به رغم سبک غیر نقلی اش در تفسیر به روایات توجهی ویژه دارد. از این رو، بخش مجزایی را به گزارش روایات، ذیل هر مجموعه از آیات اختصاص داده است.با توجه به جایگاه مهم احادیث در تفسیر قرآن و توجه علامه به این موضوع و اهمیت نقد احادیث، این مقاله، ضمن بیان دیدگاه علامه در مورد روایات تفسیری، به بررسی روش علامه در ذکر اسناد و شیوه های نقد سند احادیث می پردازد.با توجه به اهمیت علم رجال در نقد احادیث، بارها مشاهده گردید که علامه، بدون بررسی سندی، حدیث را ضعیف و یا صحیح تلقی کرد، این پژوهش با بررسی سندی این دسته از روایات، ادعای ایشان را مورد سنجش و ارزیابی قرار می دهد. چکیده عربی:إن السید الطباطبائی صاحب تفسیر المیزان علی الرغم من أن منهجه التفسیری لیس هو التفسیر المأثور، إلا أن له اهتماما بالغا بالروایات الواردة فی تفسیر القرآن، ولهذا عقد بابا خاصا لنقل الروایات الواردة فی تفسیر الآیات التی یتم تفسیرها.ونظرا للمنزلة المرموقة للحدیث فی تفسیر القرآن، و اهتمام العلامة بهذا الموضوع، و أهمیة نقد الحدیث، حاول هذا المقال أن یبین رؤیة العلامة الطباطبائی فیما یتعلق بالأحادیث التفسیریة، وبیان منهجه فی ذکر الأسانید، و طریقته فی نقد الأحادیث من الناحیة السندیة.و نظرا لأهمیة علم الرجال فی نقد الأحادیث لاحظنا مرارا أن العلامة وسم الحدیث بالصحة أو الضعف من دون تقییم رجالی لسنده. حاول هذا البحث دراسة هذه المجموعة من الأحادیث من الناحیة الرجالیة، لیلاحظ قیمة التقییم الذی ابداه العلامة.

انسان با تهذیب نفس و علم حضوری می تواند حضور علت هستی بخش را درک نماید؛ لذا در فلسفه اسلامی خداوند حاضر علی الاطلاق است. اما پرسش از چرایی عدم انکشاف حضور الهی به طور گسترده برای بشر از طریق روش هایی مانند تجربه دینی ذهن فیلسوفان دین را به خود مشغول داشته است و تقریرات شلنبرگ در استدلال به اختفای الهی برای الحاد، در این میان نقش محوری دارد. عمده پاسخ ها به علت اختفای الهی از منظر وجودی، فلسفی، عرفانی و کلامی است. اما در پژوهش حاضر به روش تحلیل محتوایی سعی شده است رویکردهای انسانی تراویس دامزدی مورد ارزیابی قرار گیرد. وی با بیان مواردی مانند شاخص انزجار آسیب دیده، شاخص انزجار محدودیت وجودی، شاخص ترس و امید و شاخص از خود بیگانگی سعی در طرح دلایل اختفای الهی نموده است. در این مقاله عمده نقدهای این رویکرد انسانی مواردی چون نسبی گرایی و استقرای ناقص، بی نیاز نبودن از رویکردهای کلامی مانند تدبیر، حکمت و لطف الهی، ارائه تصویری منفعل از خداوند و عدم توجه به بعد اجتماعی دین، دانسته شده است.

بر اساس برخی از متون تاریخی-حدیثی، امام علی(ع) در چندین موضع ـ­درباره­ی غالیان، مرتدان، زنادقه، و اجرای برخی حدود شرعی­ـ حکم به سوزاندن برخی افراد مجرم داده و گاهی خود شخصاً اقدام به این امر نموده است. منابع شیعی و سنی در برخی جزئیات، مضامین و مصادیق این روایات با هم اختلاف دارند. روایات انسان­سوزی در سیره­ی امام ­علی­(ع) دو گونه­ی «زنده سوزی» و «جنازه­ سوزی» را شامل می­شود، ولی گونه­ی «خفگی با دودِ آتش» را نیز به­ دلیل اختلاط و اضطراب متن روایاتِ انسان­سوزی، باید مورد بررسی قرار داد. در پژوهش پیش رو، تلاش شده است تا تمامی روایات مزبور از منابع تاریخی-حدیثی استخراج شوند و مورد بررسی و تحلیل سندی قرار گیرند. بدین منظور، با استفاده از روش نقد رجال حدیث، همه­ی آن روایات با طُرُق مختلفشان، نقل و سپس نقد خواهند شد.

حکایت خدو انداختن خصم و کشته شدنش به دست امیر المؤمنین(ع)، یکی از حکایات مشهور در میان عموم مردم است که از آن به عنوان نمونه ای از فتوّت و مردانگی حضرت در برخورد با دشمنان یاد می شود. این حکایت که در مثنوی مولوی نیز از آن یاد شده، اگرچه در ظاهر امر یک منقبت و فضیلت برای امام محسوب شده است؛ اما از حیث سندی و محتوایی در برخی جزئیات و به ویژه، اوج آن که مربوط به انداختن آب دهان بر روی امیر المؤمنین(ع) است، دچار ایرادات و اشکالات مهمی است. ایراداتی از جمله: نقص سند ومشخص نبودن مأخذ اصلی این واقعه، اختلاف در نقل ها و مبهم بودن آنها، گرایش صوفیانه و اعتقادات غیرشیعی مولوی و نمود آن در نقل این واقعه، عدم اشاره به این واقعه در کتب معتبر روایی، شاعرانه و ادیبانه بودن متن، و همچنین، تعارض با برخی صفات امامان معصوم(ع) مطابق با احادیث شیعه که ایشان را از هرگونه غلبه هوای نفس مبرّا می داند، تردیدهای جدی در صحت وقوع این بخش از حکایت ایجاد می کند. در این نوشتار با بهره گیری از منابع سیره، تاریخ و جوامع روایی، ضمن بررسی سند حکایت مشخص شد، اگر چه کلیت این حکایت ساختگی نیست؛ اما پاره ای از جزئیات آن باطل و فاقد مبنایی اعتقادی و معرفتی است و نمی توان بدان التفات نمود.

روایتی منقول از پیامبر اسلام (ص) با الفاظی متفاوت و موضوعی واحد در برخی منابع حدیثی وجود دارد که بر اساس آن خطر ریا برای روزه منتفی اعلام شده است. خاستگاه این روایت منابعی چند از کتب حدیثی اهل سنت است گرچه در برخی منابع حدیثی شیعه نیز به آن اشاره ای شده است. بررسی سندی این روایت، آن را با چالش اتصال و همچنین عدم وثوق برخی راویان مواجه می بیند به گونه ای که روایت را در زمره روایات ضعیف قرار می دهد، اما مهم تر از نقد سندی، نقد متنی و محتوایی این حدیث است. علاوه بر ضعفی که به سبب عرضه این حدیث بر قرآن متوجه آن است، تشکیل خانواده حدیث تا اندازه زیادی اعتبار حدیث مورد پژوهش را زیر سوال می برد. روایات متعدد و معتبری وجود دارد که خطر ریا را برای تمام عبادات از جمله روزه گوشزد کرده و مومن را از گرفتار شدن در آن برحذر داشته است. پژوهش پیش رو با روشی توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و به صورت اسنادی به هدف رفع برخی شبهات اعتباری سندی و متنی این روایت را مورد بحث قرار می دهد.

مسئله پژوهش حاضر بررسی و مطالعه انتقادی روایاتی است که مفاد آن­ها پرهیز از معاشرت با پاره­ای از قومیت­ها و نژادهای خاص می­باشد. این سنخ از اخبار که در میراث روایی امامیه نیز وارد شده، موجب پدیدار شدن برخی چالش­ها و پرسشها بوده است. لذا نیک پیداست که ضرورت اتخاذ موضع صحیح در مسئله و تبیین رویکرد شریعت در این زمینه، از اهمیت شایانی برخوردار است. جستار حاضر در پژوهشی توصیفی-تحلیلی، ابتدا روایات مزبور را از خلال جوامع حدیثی امامیه استخراج نموده و پس از تبیین آنها، از دو ناحیه سند و دلالت، آن­ها را در سنجه تحلیل افکنده است. برآیند پژوهش بیانگر آن است که غالب این روایات به ضعف سندی مبتلا بوده و در زمره اخبار آحاد محسوب می­شوند. از حیث دلالت نیز عرضه چنین روایاتی به کتاب، سنت، عقل و اخلاق، حکایت از نااستواری مضامین موجود در آنها دارد. لذا نگارنده دو نحوه مواجهه با این اخبار پیشنهاد می­دهد: 1- توجیه و تأویل پاره­ای از این اخبار در پرتو ارائه تفسیری متکی و متصل به زمان و مکان؛ 2- رها کردن پاره­ای دیگر از این اخبار که با قطعیات دینی در تنافی آشکار قرار می­گیرند.

حجرالاسود با قرار گرفتن در یکی از ارکان بیت الله و استحباب استلام، از قداستی خاص برخوردار است. شماری از روایات در منابع خاصه، با محوریت توصیف «حجرالاسود» و احکام آن، به خصوصیاتی اشاره دارند که از نظر اندیشورانی مانند سید مرتضی باعث بی اعتباری این روایات است؛ اما از نگاه اندیشوران دیگر، این روایات معتبر و دارای مفاهیمی قابل تایید است. گونه ای از روایات حجرالاسود، فلسفه استلام را میثاق بندگی توصیف کرده اند؛ و گونه ای دیگر، استلام را تجدید عهد با میثاقی تامل برانگیز به نام «میثاق ذر» تصویر نموده اند. پژوهش حاضر بر آن است با شیوه توصیفی-تحلیلی، ضمن ارزیابی سندی گونه های روایی حجر، با ملاک قراردادن قرآن، عقل و سنت معتبر، تحلیلی نقادانه نسبت به محتوای این روایات ارائه دهد. از جمله نتایج این تحقیق، آشکارشدن ردپای راویان اسرائیلی همچون وهب بن منبه در اثبات خصوصیات فرا زمینی برای حجرالاسود و نیز نشان دادن بی اعتباری روایات پیوند دهنده حجرالاسود با اندیشه عالم ذر است. از پیامدهای ناپسند این دسته از روایات، تداوم منازعات بیهوده میان علمای اسلام و تحریف فلسفه حقیقی استلام است.

طبرسی، در مقدمه ی تفسیر خویش، با توجه به حدیث ثقلین، وسیله ی هدایت مردم را قرآن و عترت پیامبر ص دانسته، که این نشان از جایگاه ویژه روایت نزد ایشان است. با وجود نقل تعداد زیادی از روایات اسباب نزول در مجمع البیان، خطاهای سه گانه ی در برخورد با اشکالات متنی و سندی بخش زیادی از روایات اسباب نزول، از دید گزارشی ایشان نسبت به آنها حکایت دارد. با وجود نقدهایی که طبرسی بر تعداد اندکی از متن برخی اسباب نزول تفسیر مجمع وارد نموده، برخورد وی در قبال بخش عمده ی دسته ی دیگر، قابل تأمل است؛ در باب متن، موضع سکوت در برابر متونی که با معیارهای قرآن، شأن پیامبر، عقل، تاریخ، اهداف سیاسی و خصومت شخصی قابل نقد است، جلوه گر می شود مورد دیگر، خطای او در نقل تفسیر و مصداق آیات، ذکر متناقض او از اسباب نزول در ذیل برخی آیات و سور، ذکر تاریخ نزول آیات و نیز نقل روایاتی که بیشتر جنبه ی داستانی به روایت می دهد و حتی بی تناسبی بعضی دیگر با آیات مربوط، از کاستی های متنی در نقل روایات اسباب نزول در تفسیر مجمع البیان به حساب می آید. بی توجهی مفسر به حوزه ی سند روایات از جمله اشتباه او در منسوب دانستن برخی روایات به امام محمدباقر (ع)، عدم ذکر سند و منبع در تعدادی قابل ملاحظه از آنها، عدم گزینش روایت صحیح با توجه به سند و یا راوی و نیز نقل روایت از معاندان معصومین (ع) همگی از کاستی های مجمع البیان به شمار می رود.

 تفاوت دیدگاه های تفسیری می تواند ناشی از تفاوت در تشخیص اسم ظاهری باشد که ضمیر فاعلی جایگزین آن شده است. گاه تعیین این اسم ظاهر، تابع روایاتی که مفسر بر آن تکیه کرده است.برای نمونه،مفسران درخصوص ضمیرفاعلی در فعل «جَعلا» در آیۀ 190 سورۀ اعراف(فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یشْرِکون‏)،تفاسیر مختلفی ارائه کرده اند. برخی مفسرانضمیر در این آیه را جایگزین دو اسمِآدمR و حوا دانسته اند،برخی ضمیر راجایگزین قریشودسته ای دیگر نیز ضمیر را جایگزین نوع انسان (دو جنس مذکر و مؤنث) می دانند. بر این اساس، پژوهش حاضربا روش توصیفی تحلیلی و رویکرد کتابخانه ای، ضمن بررسی دیدگاه مفسرانی که ضمیر در فعل جَعلا را جایگزین آدمR و حوا دانسته اند،به نقادی مستندات روایی آنان پرداخته و درنهایت به این نتیجه رسیده است که این دسته از روایات به لحاظ سندی و محتوایی، با نقدهای جدیمواجه اند.